Diksiyonun temelinde, soluğun doğru kullanımı, bir başka deyişle soluğun dizginlenmesi bulunmaktadır. Soluğun dizginlenmesi, tam zamanında yeterli ölçüde soluğun alınması ve alınan bu soluğun sesletimde (okuma ya da konuşma) azar azar verilmesidir. Soluk sakin, derin, düzenli, çabuk ve gürültüsüz alınmalıdır.

Soluk alırken dikkat edilmesi gereken 2 kural vardır. Bunlardan ilki, omuzlar ve göğsün üst kısmının hareket etmemesi; diğeriyse, karın kaslarıyla karnı dışa doğru biraz iterek alçalan ve genişleyen diyafram kasına yeterli boşluğun sağlanmasıdır.

Konuşmayı gerçekleştiren organların yapısı, nitelikleri ve işleyişi Fizyolojik Sesbilim adı altında incelenmektedir. Konuşma işlemi, çeşitli organlarımızın ortaklaşa işleyişiyle gerçekleşir. İnsan dilinin sesleri, akciğerlerden gelen soluğun gırtlakta tını oluşturması, bu tınının ağız ve burun boşluğunda şidetlenmesi ve ağız içinde bulunan konuşma organlarının farklı biçimleriyle birbirinden farklı seslerin oluşumuyla gerçekleşmektedir. Bu seslerin birleşimiyle de seslemler ve sözcükler oluşur. Görüldüğü gibi, konuşmamızın temelinden solunum aygıtımız bulunmaktadır.

Solunum aygıtının asıl görevi, vücuda oksijen sağlamak, içerdeki karbondioksit ve su buharını dışarıya atarak yaşamayı sürdürmektedir. Ana organı akciğerlerdir. Akciğerler karın ve göğüs boşluğunu ayıran diyaframın üstündedir. Her iki yandaki kollarıyla soluk borusuna bağlanırlar. Bronş denen anakollar akciğerler içinde birçok kola ayrılırlar. Gittikçe çoğalıp küçülen bu dallara bronşçuk denir. Uçlarında hava kesecikleri vardır. Alınan havayla hava kesecikleri dolar ve akciğerlerin oylumu büyür. Verilen havayla boşalıp küçülür. Soluk alırken göğüs kasları, verirken karın kasları ve diyafram hareketlenir.

Tekrar konunun başına dönecek olursak, fizyolojik olarak konuşmamızı akciğerlerden gelen soluğun gırtlakta ses oluşumu ve bu oluşan sesin de ağız içindeki organlarda anlamlı seslere dönüşümüyle gerçekleştiririz. Akciğerlerin alt kısmı, üst kısma oranla 3 kat daha geniş hacme sahip olduğundan ve konuşma sırasında soluğun azar azar verilmesine olanak sağlayan en önemli kasın diyafram kası olmasından dolayı soluğu akciğerlerin alt kısmından almalıyız. Bunun için de soluk alırken dikkat edilmesi gereken 2 kural bulunmaktadır. İlki omuzların yükselmemesidir ki, omuzların yükselmesi soluğu akciğerlerin üst kısmından aldığımız anlamına gelmektedir. İkincisiyse, soluk alma sırasında karın kaslarıyla karnın dışa doğru biraz itilmesidir.

BU KONUYLA İLGİLİ BAZI EĞİTMENLERİN VE İNTERNETTEKİ BAZI YAZILARIN; “SOLUĞU AKCİĞERLERE DEĞİL DİYAFRAMA ALMANIZ GEREKİR” GİBİ İÇERİKLER AKTARDIKLARI GÖZLENMİŞTİR. TAMAMIYLA YANLIŞ VE BİLİMDEN UZAK BİLGİLER OLUP, BU YORUMLARI UYGULAMANIZ DURUMUNDA SOLUK ALMAYI YANLIŞ EDİNMİŞ OLABİLİRSİNİZ.

KONUYLA İLGİLİ BİR BAŞKA ÖNEMLİ KONUYSA, DİYAFRAM KASINIZI KULLANMA KONUSUNDA DENEYİMLİ VE UZMAN BİR EĞİTMENDEN DESTEK ALMANIZI ÖNERİRİZ. YANLIŞ YAPACAĞINIZ UYGULAMALAR AYNI ŞEKİLDE YANLIŞ EDİNİMİNİZE NEDEN OLABİLİR.

Soluğu alırken, dikkat etmeniz gereken 5 nitelik bulunmaktadır: 1. Sakin, 2. Derin, 3. Düzenli, 4. Çabuk ve 5.Gürültüsüz soluk alınmalıdır.

Özellikle 4. ve 5. nitelikler toplumumuz tarafından yaygın yapılan yanlışlardır.

Topluluk karşısında konuşurken heyecanlananların da öncelikle doğru soluk almayı bilmesi ve diksiyon kurallarına uyması gerekir.

İyi Bir Konuşmacı, Titiz Bir Planlamacıdır

Anlattıklarının dinleyiciyi yormadan kolayca kavranmasını isteyen konuşmacı, aktaracaklarının ilgi ve önemine göre bir sıralama yapar. Ancak bu sıralamayı yaparken, kişinin dikkati, konu-dinleyici ilişkisinin doğru olarak saptanması üzerinde yoğunlaşır. Diğer bir değişle konuşmacı, aynı konuyu farklı gruplara, farklı bir sıralamayla anlatır.Çünkü planlamayı belirleyen, dinleyenlerin nitelikleridir.Bu nedenle, bazen ana düşüncelerin, bazen de destekleyicilerin sıralamadaki yerleri değişebilir.

İyi Bir Konuşmacı, İyi Bir Gözlemcidir

Çevresinden algıladıklarını, duyguları ve birikimiyle harmanlayıp, eyleme dönüştürebilir. Kendini çevreleyen dünyaya, çevresindeki insanlara, olaylara ve durumlara karşı uyanıktır. Bunlarla ilgili gözlem ve bilgileri, konuşmalarını zenginleştirmek, somutlaştırmak ve etkileyiciliğini arttırmak için kullanır. Gözlem yeteneğini geliştirmek, konuşma eylemi sürerken dinleyicinin tepkilerini izlemesini ve bu tepkiler doğrultusunda gerekli değişimleri yapabilmesine olanak sağlar.

İyi Bir Konuşmacı, Dinleyicisini Tanımaya Çalışır

Karşılıklı konuşacağı ya da karşılarında konuşacağı kişilerin niteliklerini, alışkanlıklarını, tercihlerini ve eğilimlerini önceden bilmek, konuşmacının hazırlık aşamasında çok işine yarar. Bu bilgiler sayesinde konuşmasının öz-biçim dengesini kurarak, dinleyiciyle duygusal ve düşünsel birlikteliği sağlamaya çalışır. Çünkü, konuşulan kişilerin kültürel yapıları, eğitim durumları, sosyal konumları, siyasi eğilimleri, etik değerleri, milliyetleri, yaşları, hatta cinsiyetleri, hazırlık aşamasında olduğu kadar, konuşma sırasında da belirleyici olur; konuşmacı bu değerleri gözeterek eylemini sürdürür. Örneğin, aralarında bir kadın bulunan altı-yedi kişilik bir gruba, kadınları küçük düşüren bir fıkra anlatmak, o kadın dinleyiciyi rahatsız edebilir.Hele de bu konulara fazlasıyla duyarlı bir kişiyse, aşırı bir tepki verebilir.Dolayısıyla, güldürerek duruma egemen olmayı amaçlayan konuşmacı, tam tersine olumsuz, gergin bir ortamın oluşmasına yol açabilir.

İyi Bir Konuşmacı, Sesini İyi Kullanır

Ses kasının kapasitesini bilir ve konusunun gereklerine göre tonunu değiştirebildiği gibi, ses yüksekliğini de bulunulan yerin büyüklüğüne, grubun kalabalık olmasına ve niteliğine göre ayarlar. Sesinin tınısındaki özellikleri, akışın tekdüzeliğini kırmak için bilinçli bir biçimde kullanılabilir.Yeri geldikçe sesini inceltmesi, kalınlaştırması ya da ses tonunu yükseltip, düşürmesi dinleyenler üzerinde olumlu etkiler yapar. Konuşmacı bir anlamda zengin tınlayan bir ‘ konuşma ezgisi’ oluşturur.

İyi Bir Konuşmacı, Heyecanını Denetler

Konuşma sırasında soluk alıp verme dengesini iyi ayarlayarak, heyecanını denetim altında tutabilir. Denetimsiz heyecanın yol açtığı kesiklikleri, titremeleri, ses yetersizliklerini,düşünce boşluklarını, sözcük kayıplarını ve davranış bozukluklarını engelleyebilir. Hatta heyecanını, konuşmasının iç dinamiği biçimine dönüştürerek, etkileyici bir canlılık kazanır.

İyi Bir Konuşmacı, Diksiyon Kurallarını Doğru Uygular
Düşüncesini en iyi ifade edecek sözcükleri seçer, cümlelerin kuruluşuna özen gösterir, bunları diksiyon kurallarının gerektirdiği biçimde seslendirir. Harfleri boğumlandırırken, sözcüklerin doğru ve kolay anlaşılır olmasına çalışır. Dilin yapısal özelliklerini ve seslendiriliş biçimlerini etkileyici bir doğallıkla kullanır. Dile hakimiyetinin sağladığı inandırıcılık, güven ve saygınlığın, karşıya aktarmayı amaçladığı düşüncesini ifade etmekle zorlanmaz, konuşması sözcük aramakla bölünmez, düşünme payı sözcüklerini kullanma gereksinimi duymaz.

İyi Bir Konuşmacı, Beden Dilini İyi Kullanır

İçinde bulunduğu ortama göre sözlerini destekleyecek mimikleri,el-kol hareketlerini, beden açılarını, duruş ve oturuş biçimlerini karşısındakileri gözeterek ayarlar. Gerekli durumlarda bilinçli seçimler yapar. Göz temasını, dikkati besleyecek bir unsur olarak çekinmeden, ustaca kullanır. Vurgulamalarına jestlerle canlılık ve boyut katar, dinlemeyi ve anlamayı kolaylaştırır. İçeriğindeki önemli bölümleri beden diliyle destekleyerek, aklıda kalıcılığını arttırmaya çalışır. Yaptığı tüm mimik, jest ve davranışlar,kişiliğiyle uyumlu ve doğal olduğundan dinleyiciyi irkiltmez, özden koparmaz.

İyi Bir Konuşmacı, Özeleştiri Yapmaktan Çekinmez

Konuşmaları sırasında aldığı tepkileri değerlendirerek olumlu/olumsuz alışkanlıklarının ayırtına varmaya çalışır. Konuşma tekniğini geliştirmesine olanak sağlayacak fırsatları kaçırmamaya özen gösterir. Olumsuz alışkanlıklarını gidermek için sabırla mücadele eder. Uyanıklığının sürekli olmaması durumunda becerilerinin zamanla körelebileceğini, ya da olumsuz alışkanlıklara dönüşebileceğini çok iyi bilir. Dışarıdan gelecek uyarılara açıktır. Hem kendi yaptığı, hem de karşısındaki kişilerden aldığı saptamalar ve uyarılarla kendini bu konuda da eğitmeyi sürdürür.

Yazar: Müjgan Özçay
Kaynak: Sesler, Sözler, Etkiler, Günışığı Araştırma Kitaplığı

Kaynaşma ünsüzlerinden <y>, eylem köklü bir sözcükte bulunuyorsa konuşma dilinde kendisinden önceki ünlü daralır.

Örnek:

arayan – arıyan,

gelmeyen – gelmiyen,

olmayan – olmıyan,

görmeyen – görmiyen gibi.

Gelecek zaman eki [AcAk], konuşma dilinde c’den önceki ünlünün daraltımıyla sesletilir.

Örnek:

yapacak – yapıcak,

gelecek – gelicek,

olacak – olucak,

dönecek – dönücek,

duracak – durucak,

gülecek – gülücek gibi.

Kaynaşma ünsüzü <y> ile gelecek zaman eki [AcAk] birlikte kullanıldığında, konuşma dilinde <y>’den önceki ünlü daralır, y ile c arasındaki ünlü düşer.

Örnek:

arayacak –  arıycak,

gelmeyecek – gelmiycek,

olmayacak – olmıycak,

görmeyecek – görmiycek,

duymayacak – duymıycak,

bükülmeyecek – bükülmiycek gibi.

Ulama: Bir sözcük ünsüzle bitiyorsa, onu izleyen sözcük ünlüyle başlıyorsa, durak yoksa ya da ulamanın etkisiyle anlam farklılığı olmuyorsa, ünsüzle ünlüyle birleştirilerek sesletilir. Daha sonra, öğretmenin örnekler yazıp ulama yapılacak yerlerin altını çizmesi.

Örnek:

kalem almak,

top oynamak,

çay içmek,

ekmek almak,

dün akşam,

sonuç olarak.

Türkçede bazı sözcüklerde ses düşmesi görülebilir. Bunlardan bazıları şunlardır: Burada, şurada, orada, nerede, içeride, dışarıda. Bu sözcüklerin okunuşları burda, şurda, orda, nerde, içerde, dışarda biçimindedir.Haber metinlerinde, resmi ya da bilimsel nitelik taşıyan metinlerin aktarımında bu kural uygulanmaz.

Devlet Tiyatroları Başrejisörü ve Seslendirme Sanatçısı Rüştü Asyalı, “Seslendirmesi yapılmış bir filmi dinlerken kulağıma gelen, bu işle uzaktan,yakından ilgisi,ilişkisi olmayan kişi ya da kişilerin ağzından çıkan itici ve acınası konuşmalar, diksiyonu bozuk sesletimler, beni, izlediğim filmden koparır. Sanmayın ki, seslendirme denemeyecek o konuşmaları yapan kişilere kızarım. Hayır!…

Benim kızdığım ve kızacağım; sinema seyircilerine her zaman şikayet edeceğim kişiler, bu kendini ve haddini bilmez konuşmacılar değil, onlara filmlerde konuşma olanağı sağlayan seslendirme yönetmenleri ve film yapımcılarıdır. Bu gibi kişiler, sinema sanatına saygısı olmayan, ucuzcu, kolaycı, fırsatçılardır! Zaten, seyirci de bunlara göz yummakta ve “dur” dememektedir.

Yani alan razı, satan razıdır; en önemli çelişki de budur! En korkuncu da böyle-böyle, güzelim Türkçemiz elden gitmektedir. Bu yüzden son yıllarda karamsarlığa düştüğüm oldu, oluyor; ama hiç umutsuzluğa düşmedim!’’şeklinde konuştu.

RÜŞTÜ ASYALI RÖPORTAJI

Uzun zamandır ekranlarda görmediğimiz Rüştü Asyalı’yla bir araya geldik ve aklınıza gelebilecek bütün soruları sorduk. Onu en çok ‘Keloğlan’ karakteriyle tanıyor olsak da o aynı zamanda Türk tiyatro ve sinema oyuncusu, rejisör, seslendirme sanatçısı ve senaryo yazarı. İşte Rüştü Asyalı’nın ağzından bugünün Türkçesi, dünün Ankarası..

Rüştü Bey Devlet Tiyatroları başrejisörüsünüz, TRT de program yapıyorsunuz, eğitmenlik yapıyorsunuz bunlar bizim bildiklerimiz. Kendinize nasıl vakit ayırıyorsunuz ve bu kadar tempoda yorulmuyor musunuz?

Yoruluyorum! Ama bu yorgunluklar yaşamımın anlamı ve işimin gereğidir. Özlediğim şeyler var tabi. Sevdiklerimle, dostlarımla, yakınlarımla seyahate gitmek gibi. Ama böyle bir olanağım yok. Bu olanaklarım yok ama evime gidip kitabımı okurum, televizyonda ilgilendiğim bir konuya bakarım. Benim kendime ayırdığım vakit yine okumakla, yazmakla geçiyor. Özlenen vakit diye bir şey yok 24 saat yetmiyor.

Siz mesleki anlamda ender gelen isimlerden birisiniz. Fakat şu an fazla bir yerde gözükmek istemiyorsunuz. Bunun sebebi ne olabilir?

Seçicilik olabilir…

“KELOĞLAN BİLİNÇLİ YAPIMDI UYDURUK DEĞİLDİ”

Zamanında yaptığınız Keloğlan filmleri bugün de beğeni ile izleniyor.   Sizce eskilerin bu kadar beğeni ile sevilmesi, izlenmesinin sebebi ne olabilir?

40 yıl önce benim yaptığım “ Keloğlan”lar, senaryosu, yönetmeni, oyuncusu ile özenli, bilinçli yapımlardı. Uyduruk değildi. Seyircimiz de doğal olarak benimsedi, sevdi bu filmleri…40 yıldan bu yana, benim “Keloğlan”ların dört kuşak seyircisi var. Darısı yeni kuşaklara!

Şu anda gerek Türk filmlerinde gerekse dizilerde eskiye yönelme var.  Bu durum izleyicilerin eskiye özlemi mi yoksa reyting adına yapılan bir şey mi sizce?

Bu dönemde ya da geçen dönemlerde yapılan her şey, acımasız piyasa koşulları ve çarpık rekabet yüzünden “reyting” uğrunadır!..

Size birçok proje geliyordur. Nasıl bir proje gelirse kabul edersiniz?

Benim insanımı ilgilendiren, onun duygu ve düşüncelerini saptırmayan, çarpıtmayan projeleri kabul ederim.

Beğendiğiniz izlediğiniz diziler var mı, neleri izleyebiliyorsunuz?

Hırsız-Polis; Bıçak Sırtı; Yaprak Dökümü (başlarda) ve bugünlerde Hanımın Çiftliği…

Siz daha önce ‘Atatürk Anlatıyor’ da Atatürk rolünü üstlendiniz. Atatürk projelerinde dikkat edilmesi gereken noktalar nelerdir?

Atatürk projelerinin en titizlenilmesi gereken yanı, doğru bilgi ve belgelerden yararlanılmış, estetiğe özen gösterilmiş “yararlı” yapımlar olabilmesidir… Böyle yapımlar için değerli kaynaklar var. Sanırım sorumluluk duygusu taşıyan dürüst yapımcılar da vardır?

Doğru konuştuğu sanılan birçok spiker, sunucu, oyuncu Türkçeyi yanlış kullanıyor. Siz yıllarını bu işe adamış biri olarak, Türkçe’nin doğru konuşulduğuna inanıyor musunuz?

İnanmıyorum!

“BİR ULUSU YOK ETMEK İSTİYORSAN, İŞE DİLİNİ YOK ETMEKLE BAŞLA!”

Çetin Altan geçen gün köşesinde “Türkçenin 21.yüzyılın sonuna kadar yaşayabileceğini zannetmiyorum” dedi. Siz buna katılıyor musunuz?

Bir düşünürün ünlü sözüdür: “Bir ulusu yok etmek istiyorsan, işe dilini yok etmekle başla!” der. Biz de, dilimize bulaşan yabancı diller boyunduruğuna boyun eğersek, korkarım ki Sayın Çetin Altan gibi düşünenler haklı çıkar.

Bir röportajınızda, “Türkçe elden gidiyor, ama benim hala umudum var” diyorsunuz. Sizi umutlandıran şey nedir?

Dilimize sahip çıkan bilinçli yurttaşlarımızın her şeye karşın var olması. Dilcilerimiz de var tabi, dile düşkün bilim insanlarımız da, sanat insanlarımız da var. Romancı, öykücü, şair, müzisyenlerimiz de…

Şu anda Başkent İletişim Akademisi’nde diksiyon dersleri veriyorsunuz, oradan mezun olan öğrenciler mesleki kariyerlerinde ne gibi kolaylıklarla karşılaşıyorlar?

Başkent İletişim’de, biz, kimseyi kandırmıyoruz. Yerine getiremeyeceğimiz hiçbir söz vermiyoruz. Ben, konuşmanın (yani diksiyonun ) ana anahtarları üzerinde durur, öğrencilerimizle uygulamalı söyleşiler yaparım. Öğrencilerim de, ben de ders sonunda birbirimizi anlayarak, hoşnut ayrılırız… Kurslarımızdan sonra, buldukları işlerde başarılı olan öğrencilerimiz var. Biz de bundan mutlu oluyoruz…

“HAYATTA DA TİYATRODA DA KİMSEYİ KANDIRMADIM”

Oyunculuk dersleri de veriyorsunuz. Umut vaat etmeyen bir öğrenciniz olduğunda, açıkça “Senden olmaz” diyebiliyor musunuz?

Hayatta da tiyatroda da kimseyi kandırmadım. Öğrenci adayı tiyatro okullarından birine girmek için geliyor. Derslerde gözlemliyorum ve kolay kolay olmayacağını anlıyorum. Ama ‘senden olmaz’ diyemiyorum o çok zor bir şey. Yaş sınırını da düşünerek, seneye bırakmasını bir yaş daha büyümesini söylüyorum. Yahut ısrarcıysa diyorum ki, bak umudum yok, onun için ne paranı alayım senin, ne de zamanını çalayım. Sen de benim zamanımı çalma, gel bu işten vazgeç, diyorum. Boş umutlar vermemek gerek, ayıptır!

“ANKARA YOKTAN VAR EDİLEN BİR ŞEHİR”

Atatürk, Başkent olarak Ankara’yı seçti ve Opera da, tiyatro da ilk burada kuruldu. Sizce bunun sebebi ne olabilir?

Ankara yoktan var edilen bir şehir. Bütün kötülüklere karşı duranların omuz omuza verdiği ve millet meclisinin kurulduğu bir şehir. Meclis kuruldu ve bütün kötülüklere hainliklere Ankara yırtık papucuyla, yalın ayak bağrını siper etti. Koca ülkeyi savundu. Ankara bu yüzden çok özel bir alandır. Su katılmamış, tertemiz bir Anadolu şehridir. Başkent olmayı da kahramanlığından ötürü sonuna kadar hak etmiştir. Sonra cumhuriyetin bütün ilkleri burada kuruldu. Devlet Konservatuarı burada kuruldu. Onun hikayesi de çok çarpıcıdır. Anlatayım size;

Muhsin Ertuğrul’un anılarından, belgedir bu;

11 Nisan 1930 Cuma akşamı, Muhsin Ertuğrul ve ekibi çiftlikteki Marmara Köşkü’nde, Atatürk’ün huzuruna çıkıyorlar. Temsil vermişler, Atatürk de seyretmiş ve çok beğenmiş, oyuncuları yemeğe davet ediyor. Başlarında da Muhsin Ertuğrul var. Atatürk; “Buyurun Muhsin Bey, çalışmalarınızı da arkadaşlarınızı da çok beğendim. Benden bir dileğiniz varsa yerine getirmeye hazırım” diyor. Muhsin Ertuğrul’un ne demesi lazım; kamyonumuz yok, paramız yok, dekorumuz yok, harcırahımız yok. O kadar az kazanıyorlar ki o zamanlar, yoksulluktan verem olup ölen oyuncular var. Düşünüyor Muhsin Ertuğrul ve şöyle söylüyor; “Bir tiyatro okulu dileriz paşam.”Anında İsmet paşayı çağıran Atatürk, bir tiyatro okulu kurulmasının emrini veriyor.

O gün cumhuriyetin bütün ilkleri, müzik alanında (1924’den beri var olan Musiki Muallim Mektebi de değişikliğe uğrayarak) opera alanında, tiyatro alanında (1950’den sonra da bale alanında)  Atatürk’ün buyruğu doğrultusunda kuruluyor. Ama ne yazık ki sevgili Atatürk, 1936’da kurulan Devlet Konservatuarı’nın ilk mezunlarını göremiyor. Ama, okulumuzdan mezun olan bizler, varlığımızı Atatürk’e borçlu olduğumuzun bilincindeyiz!

Ankara’daki gençliğin sanata yaklaşımı nasıl? İlgililer mi?

İlgililer. Gençler aydınlanmaya geliyor. Çünkü tiyatroda aynı anda soluk alıp verirsiniz, aynı anda, karşılıklı tansiyonlar yükselip alçalır. Diğer sanat dallarına benzemiyor. Hayatın bütün anları var, mutlu, mutsuz, renkli,  renksiz, ne ararsan var tiyatroda. Karşılıklıyız kandırmaca yok, arada teknik mucizeler yok.

Yıllarını Ankara’da geçiren biri olarak, neler yapardınız gençliğinizde, nasıl vakit geçirirdiniz?

Gençlik Parkı’na giderdik. O zamanlar, çok çekici bir dinlenme yeriydi o park… Tiyatrocu olduktan sonra, meyhanelere gidip de tiyatroyu, ülkeyi kurtardığımız da olurdu! Ama aydınlandığımız, mutlu olduğumuz mekânlar, başta tiyatro, sinema, konser salonları, sergiler ve Atatürk Bulvarı’nda akşam üstleri gezindiğimiz 1960’lı yılların Kızılay ve Bakanlıklar semtleriydi. Bugün bakıyorum da: Düş mü görmüşüm, diyorum? Güzel bir düş!